Mozart Etkisi: Klasik Müzik Gerçekten Zekâyı Artırır mı?
"Hamileyken klasik müzik dinle, bebek zeki olur." "Ders çalışırken Mozart aç, daha iyi öğrenirsin." Bu cümleleri muhtemelen siz de duymuşsunuzdur. Mağazalarda "bebeğinizin beynini geliştirin" vaadiyle satılan klasik müzik CD'leri, oyuncaklar ve uygulamalar yıllarca raflardan eksik olmadı.
Bu inancın bir adı var: Mozart etkisi. Peki gerçekten Mozart dinlemek zekâmızı artırıyor mu? Hikâye, sandığınızdan çok daha küçük bir deneyle başlıyor ve bilimin nasıl yanlış anlaşılabileceğine dair güzel bir ders veriyor.
Her Şey Tek Sayfalık Bir Makaleyle Başladı
1993'te Kaliforniya Üniversitesi'nden psikolog Frances Rauscher ve ekibi, saygın bilim dergisi Nature'da yalnızca bir sayfalık bir çalışma yayımladı. Deneye 36 üniversite öğrencisi katılmıştı. Öğrenciler on dakika boyunca ya Mozart'ın iki piyano için yazdığı Re majör sonatı (K. 448), ya bir rahatlama kaydını dinledi ya da sessizlikte bekledi.
Ardından hepsine uzamsal akıl yürütme testleri verildi; örneğin katlanıp kesilmiş bir kâğıt açıldığında nasıl görüneceğini tahmin etmek gibi. Mozart dinleyen grup, bu testlerde diğerlerinden daha iyi sonuç aldı. Fark, IQ ölçeğinde yaklaşık 8-9 puana denk geliyordu.
Ancak dikkat edilmesi gereken ayrıntılar vardı: Etki yalnızca uzamsal görevlerde görülmüştü, genel zekâda değil. Üstelik yalnızca 10-15 dakika sürüyordu. Ve katılımcılar bebekler değil, üniversite öğrencileriydi.
Küçük Bir Bulgudan Dev Bir Efsaneye
Bu ayrıntılar medyada hızla kayboldu. Manşetler kısa sürede "Mozart dinlemek sizi akıllı yapar" demeye başladı. Rauscher daha sonra bir müzik mağazasına girdiğinde, kendi makalesinden alıntılarla süslenmiş bir Mozart standıyla karşılaştığını anlatacaktı.
Yazar Don Campbell, "The Mozart Effect" adını tescilli bir markaya dönüştürüp kitaplar ve ürünler çıkardı. Bebekler için klasik müzik CD'leri koca bir sektöre dönüştü.
Efsane siyasete bile ulaştı. 1998'de ABD'nin Georgia eyaleti valisi Zell Miller, eyalette doğan her bebeğin ailesine ücretsiz bir klasik müzik CD'si verilmesini istedi. Tennessee de benzer bir uygulama başlattı. Oysa orijinal çalışma bebeklerle ilgili hiçbir şey söylememişti.
Peki Bilim Ne Diyor?
Bilimde bir bulgunun güvenilir sayılması için başka araştırmacıların da aynı sonucu elde edebilmesi gerekir. Mozart etkisi bu sınavı geçemedi.
1999'da psikolog Christopher Chabris, konuyla ilgili 16 çalışmayı bir araya getiren bir metaanaliz yaptı ve etkinin çok küçük olduğunu buldu. Aynı yıl yapılan daha dikkatli kontrollü bir tekrar deneyi ise etkiyi hiç bulamadı.
Asıl Fark: Dinlemek Değil, Çalmak
Bu, müziğin beyne faydası olmadığı anlamına gelmiyor. Sadece faydanın yeri farklı. Rauscher'ın kendisi de sonraki yıllarda çocuklara pasif olarak müzik dinletmek yerine ellerine bir enstrüman vermeyi önerdi.
Müzik aleti çalmayı öğrenmek; dikkat, hafıza, el-göz koordinasyonu ve disiplin gerektiren çok yönlü bir egzersizdir. Bu yüzden müzik eğitimi, arka planda çalan bir CD'den çok daha zengin bir deneyim sunar. Üstelik müzik, ruh halimizi iyileştirmek, stresi azaltmak ve insanları bir araya getirmek gibi zekâ puanından çok daha değerli işler de yapar.
Kısacası Mozart dinlemeye devam edin; ama sizi bir dahi yapacağı için değil, güzel olduğu için.
Siz de Mozart etkisini duyup bebeğinize ya da kendinize klasik müzik dinlettiniz mi? Çalışırken ya da odaklanmanız gerektiğinde hangi müziği dinlemeyi seviyorsunuz? Düşüncelerinizi ve deneyimlerinizi yorumlarda bizimle paylaşın. Bir sonraki BiFAZla Müzik içeriğinde hangi konuyu görmek istediğinizi de yazmayı unutmayın!
Kaynaklar
NPR: Mozart Effect, Schmozart Effect — Science Misinterpreted Viyana Üniversitesi: Mozart's music does not make you smarter (2010)
Scientific American: Fact or Fiction? Babies Exposed to Classical Music End Up Smarter
ScienceDaily: Mozart effect–Shmozart effect meta-analizi
Rauscher, Shaw & Ky (1993), "Music and spatial task performance", Nature 365: 611
Pietschnig, Voracek & Formann (2010), "Mozart effect–Shmozart effect: A metaanalysis", Intelligence 38(3): 314
Yorumlar